QUÁN TU TỨ NIỆM XỨ - THẦY THÍCH BẢO NGUYÊN

Tứ Niệm Xứ là pháp cốt lõi của đạo Phật. Một thời gian ngắn như thế này, thầy không thể phân tích rộng rãi thêm, thầy chỉ phân tích cô đọng như vậy. Sau này mình tu tập thì mình dựa trên những điều thầy phân tích để mình quán ra cho nó rộng hơn. Mình càng quán rộng nhiều chừng nào thì cái phiền não, kiết sử: tham - sân - si - mạn - nghi của mình nó nhanh đoạn diệt lắm. 

Phật tử hỏi: Xin thầy cho con hỏi quán thân là thế nào để con rõ ràng để con tập, hành quán thân, thọ, tâm pháp ạ?

Thầy Bảo Nguyên trả lời:

Trong pháp Tứ Niệm Xứ, đức Phật dạy mình quán 4 chỗ Thân – Thọ –Tâm – Pháp. Trước hết mình phải định nghĩa quán 4 chỗ thân, thọ, tâm pháp. Quán là mình hiểu ra sự thật 4 chỗ thân, thọ, tâm, pháp.

Thí dụ như là quán thân. Khi nói đến quán thân, đức Phật chỉ cho thân ngũ uẩn: sắc – thọ – tưởng – hành – thức. Đức Phật dùng từ: “thân này là u nhọt, thân này là bệnh tật, thân này là người lạ, thân này là vô thường, vô ngã, không có gì là ta, là của ta". Cái thân này khi mình còn sống, nó là thức nhận biết, nhận thức thôi chứ nó không có thường hằng, thường còn.

Phật tử hỏi: Phật dạy mình quán nó vô thường à thầy?

Quán nó vô thường thôi. Khi mình còn sống thì mình nhận biết mọi điều xung quanh. Khi mình mất đi, nó không còn thức, nghĩa là nó không còn ngũ uẩn: sắc – thọ – tưởng – hành – thức thì đức Phật nói  cái thân này trở thành vô tri vô giác, như khúc gỗ vô dụng, không có nghĩa lý gì cả. Chính vì nó vô tri vô giác, nó không còn cảm xúc, còn biết cái gì, Phật dạy rằng nó là vô ngã – không phải là của mình. Vì khi chết, đâu còn cái gì, nó trở thành khúc gỗ, vô tri vô giác.

Phật tử hỏi: Vô thường với Vô ngã cũng gần gần giống nhau ạ?

Vô thường là nó luôn thay đổi, chịu sinh diệt, không cố định. Thí dụ như ngày hôm qua mình vui, hôm nay mình buồn, đó là các hành vô thường. Hoặc lúc mình sinh ra, bây giờ mình lớn lên theo thời gian năm tháng nó thay đổi, đó là Vô thường. Hoặc là trước đây tóc mình đen, giờ nó bạc. Đó là sự Vô thường. Nó sinh ra rồi nó sẽ diệt, nó không trở lại ban đầu. Thí dụ lúc mình còn nhỏ, bây giờ cái tuổi nhỏ không còn nữa, nó lớn lên. Bây giờ mình muốn trở lại ban đầu cũng không được. Đó là sự Vô thường.

Khi nào thay đổi liên tục, đến lúc cái thân này nó hoại diệt sạch, không còn 1 cái cảm thọ khổ vui nào trên thân này nữa. Cho nên khi nói đến quán thân để tâm mình hướng đến sự Vô ngã là nó không còn chấp cái thân này là tôi, là của tôi, là tự ngã của tôi. Thí dụ trước đây mình hay chấp cái thân này là của tôi. Ai chê mình xấu, nó buồn liền. Nhóc này xấu quá, chị này xấu quá, cô này xấu quá. Khi người ta chê mình như vậy, trong lòng nó giận liền. Nó tự ái, nó buồn. Đó là khổ. Vì chấp cái thân này là tôi, là của tôi. Khi người ta nói đến, đụng chạm đến cái thân này là xấu đẹp, chê mình thì nó buồn. Vì nó chấp cái thân này là của nó mà nó có cái nghiệp buồn khổ. Con người ta buồn khổ là do chấp.

Vì vậy đức Phật dạy mình: Quán thân trên thân để khắc phục tham ưu. Nghĩa là khi mình quán cái thân này là bất tịnh, là ô uế, đầy đủ những cái bất tịnh trong cái thân này. Khi mình hiểu ra cái thân bất tịnh, ô uế, vô thường như vậy thì tự nhiên mình nhàn chán. Người ta chê mình xấu thì mình cũng đâu có thấy mình đẹp đâu. Mình có lớp da bên ngoài sáng bóng, mình trang điểm, mặc đồ đẹp thì mình thấy nó đẹp, nhưng cái đẹp này chẳng qua là cái lớp da bên ngoài. Thực chất bên trong nó đầy những cái bất tịnh. Cho nên Phật dạy mình quán bất tịnh là như vậy.

Nào là đờm rãi, nước bọt, nước miếng, phân, nước tiêu, máu, mủ, lông, tóc, v.v... Khi mình quán ra sự bất tịnh như vậy thì mình không còn chấp cái thân này là đẹp nữa. Sở dĩ con người ta khổ vì người ta chấp cái đẹp, người ta tham mình là đẹp. Dù cho người ta có xấu đi chăng nữa họ cũng nghĩ họ đẹp. Bây giờ người ta chê họ xấu thì họ khổ liền. Chính vì vậy mà sinh ra phiền não, vì có cái tâm chấp thân mà sinh ra phiền não.

Trong cái phần 5 xan tham, đức Phật dạy mình xan tham danh sắc. Xan tham là cái tâm ích kỉ, mình muốn mình đẹp, mình sợ mình xấu, hoặc mình muốn người ta khen mình đẹp. Khi mình có cái tâm muốn như vậy, cái tâm đó gọi là xan tham danh sắc. Người nào còn sống với tâm này thì nó sẽ khổ.

Thí dụ cái thân này nó già, nó nhăn nheo, nó không còn sáng nữa thì nó sẽ khổ. Cho nên người nào thích đẹp nhiều chừng nào thì họ sợ già lắm. Họ mặc cảm cái thân xấu của họ. Để mà nó không xấu người ta phải dùng thuốc bôi lên làm cho nó sáng ra, trẻ ra. Đó là cái cách người ta làm đẹp, nhưng nó cũng chỉ là một giai đoạn ngắn thôi, rồi sự tàn phai vô thường, lão hóa của cái thân này từ từ sẽ đến, khó tránh khỏi. Cho nên đức Phật nói: 

“Già nua lại đến nơi, 

Nó không chịu dừng bước, 

Ai đem tâm quán chiếu, 

Sợ hãi tử vong này, 

Hãy từ bỏ thế lợi, 

Tâm trú vào tịch tĩnh.”

Già nua lại đến nơi, nó không chịu dừng bước. Tuổi thọ con người có giới hạn. Bây giờ đẹp, mai mốt nó già rồi nó hết đẹp thì cái điều này là tất nhiên, không ai can ngăn được, không ai làm cho nó chậm hoặc dừng lại được. Sự thật cái thân vô thường già nua là như vậy.

Cho nên khi đức Phật dạy mình quán cái thân này là bệnh tật, là u nhọt, là người lạ, là vô thường, là vô ngã để mình xả cái chấp thân này, để mình không còn khổ về thân này. Nếu lỡ mình có xấu thì mình là nó cũng bất tịnh ô uế, đâu có gì đẹp đâu mà mình mong cho nó đẹp. Hoặc nếu cái thân này nó đẹp thì mình nói rằng nó cũng vô thường, bên trong là bất tịnh, là ô uế, là đờm rãi, là máu mủ, v.v… Khi mình biết ra cái sự bất tịnh, vô thường, không thật như vậy thì cái đẹp này nó không còn chấp. Lỡ ai có chê mình xấu thì mình biết rằng nó là như vậy rồi, bản chất nó là xấu bản chất nó là bất tịnh hôi thối đâu có gì là đẹp đâu. Đẹp chẳng qua là mình ăn mặc chưng diện cho nó tươm tất nên mình thấy nó đẹp, nó là cái hoàng nhoáng bên ngoài, nhưng bên trong nó cũng là bất tịnh cả. Khi mình quán ra cái sự thật cái thân bất tịnh, vô thường, vô ngã như vậy thì cái chấp vào đẹp xấu biến mất liền. Phiền não trên cái thân này đoạn diệt liền. Cái đó phật gọi là quán thân trên thân để khắc phục tham ưu. Con người phiền não, tham ưu là do chấp cái thân đẹp, hoặc chấp cái thân này là của tôi. Nếu lỡ cái thân này nó có bệnh thì người ta chấp nó, sợ cái thân này nó chết, sơ khổ, sợ đủ thứ hết.

Nên đức Phật dạy mình cái thân này nó là vô thường, vô ngã, bây giờ mình còn sống thì nó còn thức, đói phải ăn, khát phải uống, bệnh phải đau, đó là lẽ tất nhiên mà. Nhưng cái bệnh đau này, già chết này nó cũng vô thường, đâu có gì là thường đâu. Bây giờ mình mạnh khỏe thì mai mốt nó già đi nó cũng yếu. Khi cái thân này nó mất đi thì dù bệnh đau hay không bệnh đau đâu còn nói chuyện gì nữa. Khi cái thân này thức nó diệt sạch, không còn ngũ uẩn: sắc – thọ – tưởng – hành – thức thì khái niệm đẹp xấu, tốt xấu cái thân này không còn giá trị.

Cho nên khi đức Phật dạy mình quán thân trên thân để khắc phục tham ưu, hiểu ra cái sự vô thường giả tạo như vậy thì mình không nên chấp cái thân này thì ngay đó mình nhàm chán cái thân giả tạo vô thường, không có gì là thường cả thì mình buông xả cái thân chấp vào cái thân này thì ngay đó phiền não đoạn diệt. Cái đó Phật gọi là quán: quán thân trên thân để khắc phục tham ưu. Mình nhìn cái thân này, biết cái thân này là như thế để mình xả. Nếu ai mà tu tập cái pháp này, quả là tuyệt diệu. Người này không còn phiền não cái thân này.

Cái phần thứ 2 là quán thọ trên thọ để khắc phục tham ưu. Nói về thọ, ở đâu mình phải định nghĩa rõ chút xíu. Quán thọ trên thọ nghĩa là trên cái thân này nó có 3 cảm thọ: thọ khổ – thọ lạc – thọ bất lạc bất khổ.  Nghĩa là cái thọ này bản chất nó là vô thường, nó không có gì là ta là của ta, nó tương đối lắm. Thí dụ hôm nay mình có bệnh khổ đau đến với cái thân này, vài ngày sau cái thân bệnh tật này nó cũng hết, Đó là cảm thọ nó thay đổi, nó tương đối lắm. Vì vậy trong bài kinh Tiểu vương quả có đoạn nói rằng lạc thọ lấy khổ thọ làm tương đương, khổ thọ lấy lạc thọ làm tương đương. Có chấp cái vui cái buồn, bây giờ mình vui thì mai mốt mình cũng buồn. Vui đó, rồi cũng buồn đó. Buồn đó, rồi cũng vui đó. Đó là cái sự tương đối giữa thọ lạc và thọ khổ. Nó vô thường là vậy. Cho nên Phật dạy: quán thọ trên thọ để khắc phục tham ưu.

Trên 3 cảm thọ này bản chất nó là vô thường, không có gì là ta là của ta, nó luôn thay đổi từng sát na, từng giờ phút, từng ngày tháng. Khi mình quán ra cái sự thật như vậy thì tự nhiên cái tâm chấp vào cảm thọ lạc cũng không còn. Thí dụ người ta đến khen, mình biết rằng 1 lát người ta cũng đi, đâu còn khen, nó cũng vô thường mà. Khi biết như vậy thì mình nói thôi không nên chấp nó, không nên mừng. Đó là quán thọ trên thọ để khắc phục tham ưu.

Người ta khen mình mừng, đó là cảm thọ lạc. Người ta khen mình mình còn vui còn chấp thì mình còn tham ưu. Ở đây Phật dạy mình không chấp nó, có lạc đến thì xả nó nhưng tâm mình không mong cầu, đó là xả lạc. Gọi là quán thọ trên thọ để khắc phục tham ưu. Hoặc là người ta đến chê mình, xúc phạm mình, có tâm nghe người ta chê thì mình cảm thấy khó chịu. Cái cảm giác khó chịu Phật gọi là thọ khổ. Mình cũng quán thọ trên thọ để khắc phục tham ưu. Mình quán rằng cái người chê mình 1 lát người ta cũng đi, nó cũng vô thường thay đổi mà. Người này có nhân quả với mình, người ta chê mình, xúc phạm mình, đối xử không tốt với mình. Đó là nợ nhân quả với mình. Và nhân quả này nó cũng vô thường thay đổi, đủ duyên thì hợp hết duyên thì tan. Khi mình quán ra sự thật nhân quả thay đổi vô thường như vậy thì cảm thọ khổ, cái tiếng người ta chê biến mất liền. Nó không còn chấp vào cái lời người ta chê mình, chửi mừng. Cái đó Phật gọi là quán thọ trên thọ để khắc phục tham ưu. Nó về cảm thọ khổ thì nó nhiều lắm. Thầy chỉ đưa ra những hình ảnh, ví dụ ngắn gọn như vậy, nhưng trong cuộc sống nó nhiều lắm.

Thí dụ khi mình ăn món ăn ngon thì sinh ra sự ưa thích. Nếu mình đắm nhiễm, dính mắc nó thì đó là tham ưu. Phật dạy mình quán thức ăn này là bất tịnh, bây giờ nó ngon chẳng qua là do cái vị giác nó cảm nhận thức ăn ngon, khi vào cổ rồi thức ăn này cũng là bất tịnh. Dù bất cứ món ăn ngon nào khi qua khỏi cổ rồi nó cũng bất tịnh. Khi mình quán ra cái sự bất tịnh vô thường như vậy thì ngay đó mình không còn chấp vào cái ngon. Cái đó gọi là quán thọ trên thọ để khắc phục tham ưu.

Hoặc khi mình ăn thức dở, người này nấu dở quá, tâm phiền não, canh thì nhạt, đồ kho cũng nhạt, cơm thì nhão nhoẹt hoặc khô. Khi mình ăn mà thức ăn, cơm nó như vậy thì cái tâm mình cảm thấy không hoan hỉ. Tâm không hoan hỉ khởi lên tâm khó chịu: cơm thì nhão, đồ kho thì nhạt, canh thì không có hương vị gì hết, sao mà ăn. Nên ăn mà mình than vãn như vậy, phiền não như vậy, cái đó gọi là thọ khổ. Nó là phiền não luôn đó. Con người dễ bị cái đó lắm. Cho nên Phật dạy mình phải quán thọ trên thọ để khắc phục tham ưu. Lỡ mình ăn thức ăn dở thì Ngài dạy mình quán nó cũng là bất tịnh, ngon dở chẳng qua nó là vị giác, miễn là nó đủ dinh dưỡng là được rồi, ăn để mình sống, sống để tu tập. Khi mình quán ra sự thật dù thức ăn dở như vậy nhưng rồi nó cũng bất tịnh, mình không nên chấp nó. Khi hiểu ra như vậy thì cái tâm phiền não thức ăn này nó tan biến, không còn chấp vào thức ăn. Cái đó gọi là quán thọ trên thọ để khắc phục tham ưu. Nó hiểu ra cái sự thật như vậy. 

Khi mình quán ra mình hiểu ra cái thọ vô thường, bất tịnh, không có gì là của ta thì ngay đó cái tâm mình nó nhàm chán, dù có ngon hay dở nó không còn khen chê, cái tâm đó Phật gọi là Trung đạo. Nói về cái trạng thái tâm trung đạo, một bên ngon cũng không chấp, một bên dở cũng không chấp, ăn để sống, sống để tu tập, không chấp ngon dở, cái tâm đó Phật gọi là Trung đạo. Đến đây phiền não về thọ khổ hoặc thọ lạc cũng không còn luôn.

Cái phần thứ 3: Quán tâm trên tâm để khắc phục tham ưu. Cái tâm ở đây chỉ cho cái biết. Cái biết trong thân ngũ uẩn gồm có 6 thức: nhãn thức – nhĩ thức – tỷ thức – thiệt thức – thân thức – ý thức. Nó có 6 cái thức đó. Thức cũng là tâm, cái biết cũng là tâm. Trong 6 thức này, nhiệm vụ nó là cái biết thôi. Nó phân định phân biệt mọi điều khác nhau, thí dụ như nhãn thức, khi mình nhìn mọi hình sắc, mình biết nó, mình thấy nó. Hoặc tai mình nghe tiếng, mình nhận biết mọi tiếng gọi là thức. Hoặc mũi mình ngửi hương, lưỡi mình nếm vị, thân mình xúc chạm, ý mình đang suy nghĩ điều thiện ác gì tốt xấu gì thì nó biết ra. Cái đó gọi là thức. Trên 6 thức này thì mình phải quán, mình xem nó còn có phiền não hay không. Mà phiền não thuộc về ngũ triền cái gồm có tham – sân – si – mạn – nghi. Trên 6 thức này nó còn các triền cái: tham – sân – si – mạn – nghi nào không. Phật gọi là quán tâm trên tâm để khắc phục tham ưu. Quán tâm là 6 cái biết: nhãn thức – nhĩ thức – tỷ thức – thiệt thức – thân thức – ý thức. Mình quán trên 6 thức đó. Trên 6 thức này nó có triền cái tham sân si mạn nghi hay không. Cái đó gọi là quán tâm trên tâm để khắc phục tham ưu. Nó khắc phục cái triền cái tham sân si mạn nghi. Thí dụ thiệt thức, khi mình ăn, nếu mình tham chấp, nó thuộc triền cái tham. Thọ lạc, mình chấp nó – gọi là tham. Nếu mình ăn dở, mình phiền não đó – nó thuộc về thọ khổ – thuộc về triền cái sân.  

Như vậy 6 thức khi mình tiếp xúc với 6 trần: sắc – thanh – hương – vị - xúc – pháp mà nó còn sinh ra cái triền cái tham – sân – si – mạn – nghi, cái tâm đó gọi là tham ưu. Mình khắc phục cái tham ưu cái triền cái, chứ mình không có diệt cái thức nha. Khi nói đến quán tâm trên tâm để khắc phục tham ưu, Phật dạy mình khắc phục là mình diệt cái triền cái tham sân si mạn nghi trên 6 thức: nhãn thức – nhĩ thức – tỷ thức – thiệt thức – thân thức – ý thức.

Thí dụ mắt mình thấy sắc. Mình thấy cảnh sắc, cảnh đẹp cũng có cảnh xấu cũng có. Trong kinh Phật dạy mình quán về cái sắc pháp, bây giờ nó đẹp rồi nó cũng sẽ tàn, bây giờ nó xấu rồi nó cũng vô thường. Mọi cái sắc pháp gì mình quan sát được, mình biết được nó cũng đều là sinh diệt,vô thường. Khi hiểu ra cái sự thật như vậy, cái nhãn thức này mình không còn chấp vào nó nữa, mình không còn ưu thích vào nó nữa. Cái đó gọi là quán tâm trên tâm để khắc phục tham ưu. Nghĩa là trên 6 thức này nó sinh ra cái tham ưu nào thì mình quán để mình xả cái tâm triền cái.

Thí dụ trên tâm mình nó có tham ưu là đói bụng. Đói bụng thuộc về thọ khổ. Chưa đến giờ ăn nó đói bụng. Người đói bụng dễ sinh phiền não, bực dọc cáu gắt. Cho nên khi cái thân này nó có cảm thọ khổ đói bụng nó sinh ra phiền não liền, nó thuộc về tâm sân đó. Cho nên trước cảm thọ khổ này thì mình có sân phiền não thì mình quán nó: thôi cái thân này nó cũng vô thường, bây giờ nó đói nó thèm ăn rồi, nhưng qua cái giờ đói rồi nó cũng hết. Cái thân mình là cái thân sinh lý vật lý, khi đến giờ đó mình ăn, nếu mình ăn vào nó không có đói. Lý do là dịch vị tiết ra a-xít để tiêu hóa thức ăn, nếu không có thức ăn nó tạo cảm giác xót ruột. Nhưng quá thời gian đó nó không tiết ra a-xít nữa thì nó còn xót ruột không. Cơ thể vật lý mình nó là như vậy. Ví dụ như là cái giờ chiều mình ăn, đến cái giờ đó là nó tiết ra axit, trong bao tử nó tiết ra dịch vị a-xít để tiêu hóa thức ăn. Khi mình không ăn cái dịch vị này làm cho mình cảm giác cồn cào xót ruột đói bụng. Đó là cái thân vật lý bình thường. Nhưng qua giờ đó nếu mình không ăn vào thì cái dịch vị này nó không tiết ra nữa. Khi mình không ăn nữa thì nó không còn thèm thuồng nữa.

Cho nên cái cảm thọ khổ, xót ruột đói khát cồn cào là cái thân vật lý, thân sinh lý bình thường của nó. Nếu mình hiểu rằng qua cái giờ đó nó hết, thôi mình hãy hoan hỉ bằng lòng, kham nhẫn vượt qua, mình không nên phiền não cái cảm giác đói bụng cồn cào, để mình không sinh ra cái tâm sân, gọi là triền cái sân. Cho nên Phật gọi là quán tâm trên tâm để khắc phục tham ưu. Trên cái thân thức này, gọi là tâm, lỡ cái thân này nó xót ruột cồn cào, nó sinh ra cái tâm phiền não – sân – phát triển thì mình quán rằng xót ruột này cũng là vô thường. Bây giờ đến giờ nó tiết ra dịch vị a-xít, không có rồi nó cũng hết, nó bình thường trở lại.

Khi mình quán tâm trên tâm mình hiểu ra cái tâm như vậy, cái cảm thọ như vậy, sự vô thường như vậy thì mình xả nó không có chấp nó. Cho nên khi mình tu tập Tứ Niệm Xứ đức Phật chúng ta từng phần quán là như vậy. Tất cả nó chỉ nằm ở trên cái thân ngũ uẩn của mình: sắc thọ tưởng hành thức. Hoặ claf quan tâm trên tâm để khắc phục tham ưu. Trong 6 thức nó có ý thức, ý thức là những cái suy nghĩ của mình. Khi mình suy nghĩ thiện nó làm cho mình hạnh phúc. Khi mình suy nghĩ ác nó làm cho mình đau khổ. Cái này nó cũng thuộc về tâm. Cái tâm mình đang suy nghĩ chuyện vui buồn đó là cái biết thôi.

Trong thân ngũ uẩn của mình nó gồm có sắc –  thọ – tưởng – hành – thức. Trong đó nó có tưởng thức. Tưởng thức là gì? Thí dụ như là khi mình đang suy nghĩ vấn đề gì đó, mình đang nghĩ nhớ vấn đề gì đó, khi mình vừa suy nghĩ xong thì nó lưu trữ cái điều suy nghĩ đó vào tàng thức. Bây giờ gọi là tàng thức, còn ngày xưa Phật gọi là thức an trú. Nghĩa là trên 6 thức: mắt tai mũi miệng thân ý, khi mình tiếp xúc với 6 trần: sắc thanh hương vị xúc pháp. Mình biết được các sắc pháp đó thì lập tức nó lưu trữ lại trong tàng thức của ta. Bây giờ người ta dùng cái từ tàng thức, còn thời Phật Phật dùng từ: thức an trú. 

Giống như cái máy vi tính, khi mình làm việc trên cái hệ điều hành của máy vi tính thì bộ nhớ của nó có 2 phần, bộ nhớ RAM và bộ nhớ ROM. Bộ nhớ RAM là bộ nhớ tạm, ví dụ mình đang làm việc gì trên máy vi tính, nó lưu giữ lại hết, nó không mất. Và khi mình làm xong mình không có save thì những dữ liệu thông tin này sẽ mất. Còn nếu mình save mình lưu giữ lại trong ROM ổ cứng thì dữ liệu mình nó còn. Thì như vậy bộ nhớ RAM là nhớ tạm, chỉ cho ý thức của ta nó đang suy nghĩ vấn đề gì thì lập tức nó lưu trữ lại tạm đó, khi nó lưu trữ lại nếu mình chấp vào cái việc đó, thí dụ mình nói với người này mà người này không nghe thì mình giận lên. Cái ý thức của mình nó cứ chấp chặt vào cái điều người ta nói không nghe. Khi mình chấp vào đó là nó lưu trữ lại trong bộ nhớ ROM liền, gọi là tàng thức. Khi nó lưu trữ lại như vậy thì thời gian mấy ngày sau nó sẽ nhớ lại cái hoàn cảnh ngày hôm trước. Lý do là mình đã lưu trữ lại trong tàng thức thì khi có thời gian có điều kiện cái tàng thức này nó sẽ phục vụ cho cái ý thức của ta. 

Vì vậy thỉ thoảng trong tâm mình nó cứ nhớ nghĩ những chuyện đã qua. Cái chuyện gì đã qua mấy ngày trước đó, mấy tháng trước đó, mấy năm trước đó nó lưu trữ trong tàng thức của mình. Khi có điều kiện, có nhân duyên thì nó tái hiện lại các hoàn cảnh. Nếu mình vô minh, tham sân si, mình tiếp tục chấp nó nữa, mình buồn mình giận người đó, cái tâm đó gọi là tham ưu. Lúc mình suy nghĩ chuyện đã qua nó chỉ là thức thôi. Phật gọi là tưởng thức. Nó thu thập tất cả các thông tin các hành động nhân quả nghiệp của mình trước đây. Nó lưu trữ lại trong tàng thức. Thỉnh thoảng nó nhớ lại những điều đó. Khi nó nhớ nếu mình không có tu, mình chấp theo nó là mình khổ liền. Còn nếu mình biết tu thì mình quán rằng thôi nhân quả là vô thường, người này trước đây họ xấu ác với mình, đó là nghiệp duyên nợ nhân quả của mình, bây giờ họ không còn nữa, mình xả đi đừng có chấp. Cho nên Phật nói quá khứ không truy tìm, tương lai không ước vọng, quá khứ đã đoạn tận, tương lai lại chưa đến, chỉ có pháp hiện tại, tuệ quán chính là đây, bất động không lung lay, hãy tu tập như thế.

Nghĩa là những hoàn cảnh nhân quả xấu tốt gì đã qua thì Phật nói nó sinh diệt vô thường không tồn tại, và những chuyện gì chưa đến thì mình đừng ước vọng, mong muốn. Nếu mình ước vọng mong muốn thì mình khổ. Cho nên Phật dạy: "quá khứ không truy tìm. tương lai không ước vọng". Mình cứ an trú ngay hiện tai này. Mình biết rằng các pháp là vô thường, sinh diệt, tâm này hãy xả đi. Thôi hãy xả không chấp nữa, không mong cầu nữa. Khi mình tác ý xả như vậy thì trong suy nghĩ, vọng tưởng của mình nó không còn đau khổ, nó không còn triền cái: tham - sân - si - mạn - nghi tác động vào 6 thức: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức ý thức. Trong đó có ý thức. Dù mình có suy nghĩ chuyện tốt xấu gì đó nhưng mình hiểu nó hết, nhân quả là vô thường, khổ vui là vô thường, đâu có gì mà thường chấp làm gì, xả hết.

Khi mình quán tâm trên tâm mình hiểu ra cái bản chất tâm như vậy thì lập tức mình không còn đau khổ với nó nữa. Cái đó Phật gọi là quán tâm trên tâm để khắc phục tham ưu. Cho nên nói đến tâm là cái biết, mà cái biết chỉ cho 6 cái biết: mắt tai mũi miệng thân ý. Trên 6 cái biết này mà nó còn cái tham ưu, triền cái tham sân si mạn nghi nào thì ngay đó mình quán nó để mình xả cái tham ưu này. Đó là quán tâm trên tâm để khắc phục tham ưu.

Phần thứ 4 là quán pháp trên pháp để khắc phục tham ưu. Trong quán pháp trên pháp nó cũng có 2 phần: thứ nhất Pháp chỉ chung cho tất cả pháp. Thân mình nó cũng là 1 pháp. Sắc thọ tưởng hành thức cũng là pháp. Nói về pháp thì nó chỉ chung cho tất cả. Trong đó nó có 2 pháp: pháp thiện và pháp ác. Thí dụ người này họ đến chê mình, nó là pháp ác. Người ta đến chửi mình, chê mình, nói mình đủ thứ hết, xúc phạm mình đủ thứ hết, cái đó gọi là pháp ác thì trước cái pháp ác ấy mình xem tâm mình nó có tham sân si, buồn vui, giận ghét cái điều đó không. Nếu nó có thì mình quán pháp để mình xả nó. Quán pháp thuộc về những pháp của Phật dạy: Tứ Diệu Đế: khổ - tập - diệt - đạo và các pháp hành trợ đạo.

Thí dụ Phật dạy mình quán về khổ và nguyên nhân của khổ. Người này chửi mình là duyên nợ nhân quả của mình. Trước đây mình tạo nghiệp không tốt với ai, mình làm cho người ta khổ, khiến bây giờ mình gặp cái hoàn cảnh xấu này đến, người ta chửi mình. Mình quán ra cái pháp khổ, cái nguyên nhân khổ như vậy. Khi hiểu ra như vậy thì Phật dạy mình nương vào cái pháp trợ đạo từ - bi - hỉ - xả. Mình quán rằng thôi tâm này hãy hoan hỉ, bằng lòng, chấp nhận người ta chê mình. Cái người chê mình họ cũng khổ lắm. Họ đang tạo cái pháp ác, mình phải biết thương xót cái người đang chửi mình. Mình nương vào cái pháp Tứ Vô Lượng Tâm để mình xả cái người chê mình. Khi hiểu ra nhân quả như vậy thì lòng mình hoan hỉ vui vẻ cái gì chê mình. Cái đó Phật gọi là quán pháp trên pháp để khắc phục tham ưu.

Nói về pháp thì nó nhiều lắm. Ví dụ trời rét, trời nóng cũng là pháp ác. Rét thì mình lạnh buốt khó chịu, nóng thì mình bức rức khó chịu. Nó sinh ra cảm thọ khổ, nó cũng thuộc về pháp ác. Trước những cảm thọ khổ này thì Phật dạy mình nương vào pháp quán vô thường, các hành vô thường, khổ, vô ngã. Bây giờ nó lạnh, nó nóng, mai mốt nó cũng thay đổi nó hết, đâu có gì thường mà mình chấp rồi mình nương vào cái pháp từ bi hỉ xả, mình quán về tâm hỉ - hỉ là lòng hoan hỉ kham nhẫn vô lượng quả khổ. Mình hoan hỉ, nhẫn nhục, tùy thuận, bằng lòng, đón nhận mọi pháp ác đến mà lòng mình không có đau khổ. Cái đó Phật gọi là hỉ tâm vô lượng giải thoát quả khổ. Khi mình đặt niệm quán tâm hỉ như thế thì cái pháp ác, cái pháp đem đến sự khổ cho ta nó không còn chi phối vào tâm ta. Dù cho trời có lạnh mình cũng hoan hỉ, kham nhẫn, bằng lòng, không có buồn khổ. Hoặc trời có rét chăng nữa mình cũng kham nhẫn bằng lòng không buồn khổ. Cái đó Phật gọi là quán pháp trên pháp để khắc phục tham ưu.

Nói về cái pháp ác nó nhiều lắm. Nên mình cứ quan sát, mình biết rõ. Ví dụ như trong gia đình chúng ta nó nhiều pháp ác lắm. Tại vì người thân mình cũng là 1 người bình thường, họ đâu phải là thánh là Phật, lúc nào cũng đối xử với mình chuẩn mực đạo đức đâu. Họ cũng đang sống trong nhân quả vô minh nghiệp lực của họ. Đôi lúc họ cũng phiền não. buồn vui. giận ghét, cũng giận mình, cũng chê mình, cũng trách mình. Trước những cái pháp ác thì mình quán tâm từ, tâm bi, tâm hỉ, tâm xả. Từ là lòng thương yêu mọi người. Dù người ta có xấu như thế nào thì mình phải biết thương họ, thương xót cho cái điều không tốt của họ. Thứ ba mình hoan hỉ bằng lòng chấp nhận cái điều không may. Cái người quán pháp trên pháp để khắc phục tham ưu là họ sẵn sàng đối diện mọi quả khổ đến. Cái khổ nào đến thì họ cứ quán pháp thôi. Bất cứ cái khổ nào đến họ cứ nương vào chánh pháp của Phật Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo và các pháp hành trợ đạo. Nương vào các pháp trợ đạo này để khắc phục những hoàn cảnh nhân quả không tốt đến với ta. Mình cứ tư duy, mình như lý tác ý, mình cứ quán như vậy thì cái tâm mình ngay đó là mọi phiền não từ từ cũng đoạn diệt. Cái đó Phật gọi là quán pháp trên pháp để khắc phục tham ưu là như vậy.

Cho nên khi mình quán pháp là như thế nha. Có 2 phần pháp chỉ chung cho tất cả các pháp: pháp ác và pháp thiện. Đa phần pháp ác thì nhiều, sinh ra phiền não thì nhiều. Mình nương vào chánh pháp của Phật để mình đoạn diệt phiền não trong thân tâm của chúng ta. Đó là tu tập Tứ Niệm Xứ, quán thân, thọ, tâm, pháp để khắc phục tham ưu. Tham ưu là những triền cái sinh ra khổ và lạc. Khi mình nương vào các pháp quán của Phật để mình đoạn trừ, để mình lìa xa mọi cái tham ưu, triền cái: tham sân si mạn nghi thì ngay đó tâm mình chứng đạt được vô lậu, Niết bàn, chứng được quả Bất hoàn: nghĩa là nó đoạn diệt được 5 hạ phần kiết sử: thân kiến, nghi hoặc, giới cấm thủ, tham và sân. Người tu tập Tứ Niệm Xứ, họ quán 4 chỗ thân, thọ, tâm, pháp như vậy thì 5 kiết sử trói buộc sinh ra phiền não tham ưu gồm có thân kiến, nghi hoặc, giới cấm thủ, tham và sân ngay đó là đoạn diệt sạch người này chứng được quả bất hoàn, gọi là quả bất lai. Người chứng được quả bất lai thì đức Phật nói rằng ngay hiện tại cuộc sống của họ họ đã hóa sanh vào Niết bàn. Họ sẽ chứng được hữu dư y niết bàn ngay tức thời liền. Người này không còn sinh tử luân hồi ngay giây phút hiện tại dù họ đang còn sống.

Cho nên người nào tu tập 4 niệm xứ này 1 cách chuyên chú, một cách miên mật cụ thể rõ ràng như vậy thì sẽ khiến cho các tham ưu, các kiết sử: thân kiến, nghi hoặc, giới cấm thủ, tham và sân từ từ đoạn diệt sạch hết thì người này chứng được quả Bất lai, chấm dứt mọi phiền não, đau khổ, không còn sinh tử luân hồi là như vậy.

Hôm nay thầy giúp cho con hiểu về tu tập 4 niệm xứ, quán thân thọ tâm pháp là như vậy nha!

Tứ Niệm Xứ là pháp cốt lõi của đạo Phật. Một thời gian ngắn như thế này, thầy không thể phân tích rộng rãi thêm, thầy chỉ phân tích cô đọng như vậy. Sau này mình tu tập thì mình dựa trên những điều thầy phân tích để mình quán ra cho nó rộng hơn. Mình càng quán rộng nhiều chừng nào thì cái phiền não, kiết sử: tham sân si mạn nghi của mình nó nhanh đoạn diệt lắm. Thí dụ như trong phần quán thân: quán thân bất tịnh, quán thân vô thường, nó nhàm chán hết thì cái thân kiến làm gì còn. Cái thân kiến là chấp cái thân này là đẹp, chấp thân này là tốt, đâu còn nữa, ngay đó là thân kiến đoạn diệt. Khi thân kiến đoạn diệt, cái phiền não đẹp xấu nó không còn khái niệm gì cả. Ai có chê mình xấu chăng nữa nó không phiền não vì nó biết rằng thân này là bất tịnh, vô thường, lấy gì mà phiền não đẹp xấu. Thân kiến đoạn diệt ngay liền là như vậy.

(Phật tử đánh máy lại bài giảng Quán Tu Tứ Niệm Xứ của thầy Thích Bảo Nguyên - Giảng ngày 15/10/2017 tại Núi Thị Vải - Huyện Tân Thành - Tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu)